เป้าหมายการเรียนรู้หน้านี้: เปรียบเทียบความแตกต่างของแนวคิดการปกครองสองแบบ คือ「ชี้นำด้วยกฎหมาย ปรับด้วยบทลงโทษ」กับ「ชี้นำด้วยคุณธรรม ปรับด้วยพิธีกรรม」 ขงจื๊อกล่าวว่า 「ปกครองด้วยคุณธรรม เหมือนดวงดาวเหนือขั้วฟ้า ที่ตั้งอยู่ ณ ที่ของตน และหมู่ดาวล้อมรอบ」(「หลุนอวี่·เวยเจิ้ง」)

「ปกครองด้วยคุณธรรม เหมือนดวงดาวเหนือขั้วฟ้า ที่ตั้งอยู่ ณ ที่ของตน และหมู่ดาวล้อมรอบ」(「หลุนอวี่·เวยเจิ้ง」)

ดาวเหนือเปรียบเทียบผู้ปกครองที่ยึดคุณธรรมเป็นรากฐาน ตั้งอยู่ในตำแหน่งและบำเพ็ญคุณธรรม ผู้คนย่อมล้อมรอบเข้ามาสวามิภักดิ์โดยธรรมชาติ จากนั้นท่านวางสองวิธีเคียงข้างกัน: 「ชี้นำด้วยกฎหมาย ปรับด้วยบทลงโทษ ประชาชนเลี่ยงโทษได้แต่ไร้ความละอาย ชี้นำด้วยคุณธรรม ปรับด้วยพิธีกรรม ประชาชนมีความละอายและมุ่งสู่ความดี」(「หลุนอวี่·เวยเจิ้ง」)

「ชี้นำด้วยกฎหมาย ปรับด้วยบทลงโทษ ประชาชนเลี่ยงโทษได้แต่ไร้ความละอาย ชี้นำด้วยคุณธรรม ปรับด้วยพิธีกรรม ประชาชนมีความละอายและมุ่งสู่ความดี」(「หลุนอวี่·เวยเจิ้ง」)

「เต้า」คือการชี้นำ 「ฉี」คือการวางมาตรฐานและการจัดระบบ กฎหมายและบทลงโทษทำให้ผู้คนเพียงต้องการเลี่ยงโทษแต่ไร้ความละอาย คุณธรรมและพิธีกรรมทำให้ผู้คนมีความละอายใจและสำนึกที่จะทำความดี 「เก๋อ」โดยทั่วไปตีความว่ากลับสู่ความถูกต้องและมุ่งสู่ความดี ขงจื๊อไม่ได้ปฏิเสธความจำเป็นของระบบและบทลงโทษ แต่ให้ความสำคัญกับการเป็นแบบอย่างของผู้บริหารมากกว่า

ขงจื๊อกล่าวว่า 「ตนประพฤติชอบ ผู้อื่นก็ทำตามโดยไม่ต้องสั่ง ตนไม่ประพฤติชอบ แม้สั่งก็ไม่มีใครเชื่อฟัง」(「หลุนอวี่·จื่อลู่」) และยังกล่าวว่า 「การปกครองคือการทำให้ถูกต้อง ท่านนำด้วยความถูกต้อง ใครกล้าไม่ถูกต้อง?」(「หลุนอวี่·เอี๋ยนยวน」)

「ตนประพฤติชอบ ผู้อื่นก็ทำตามโดยไม่ต้องสั่ง ตนไม่ประพฤติชอบ แม้สั่งก็ไม่มีใครเชื่อฟัง」(「หลุนอวี่·จื่อลู่」)

ข้อความอ้างอิงชุดนี้ย้ายจุดเน้นของการปกครองจาก「การออกคำสั่ง」ไปสู่「ผู้บริหารต้องปรับปรุงตนเองก่อน」 การปกครองด้วยคุณธรรมไม่ใช่การตะโกนคำขวัญมาก ๆ แต่เป็นการที่ผู้ปกครองเป็นแบบอย่างด้วยพฤติกรรมที่มองเห็นได้

「คุณธรรมของสุภาพบุรุษเปรียบเหมือนลม คุณธรรมของสามัญชนเปรียบเหมือนหญ้า เมื่อลมพัดเหนือหญ้า หญ้าย่อมล้มตาม」(「หลุนอวี่·เอี๋ยนยวน」) ใช้อุปมาลมกับหญ้าเพื่อแสดงอิทธิพลของผู้บริหาร: ลมพัดไปทางใด หญ้าก็ล้มไปทางนั้น คุณธรรมของผู้บริหารเปรียบเหมือนลม ประชาชนเปรียบเหมือนหญ้า แสดงว่าคุณธรรมส่งผลต่อประชาชน

「คุณธรรมของสุภาพบุรุษเปรียบเหมือนลม คุณธรรมของสามัญชนเปรียบเหมือนหญ้า เมื่อลมพัดเหนือหญ้า หญ้าย่อมล้มตาม」(「หลุนอวี่·เอี๋ยนยวน」)

ศัพท์หลัก: การปกครองด้วยคุณธรรม หมายถึงการชี้นำประชาชนด้วยการเป็นแบบอย่างด้านคุณธรรมของผู้ปกครอง มิใช่เพียงอาศัยกฎหมายและบทลงโทษ ลมคุณธรรม หมายถึงการอุปมาลมกับหญ้าเพื่อแสดงอิทธิพลของคุณธรรมของผู้บริหารที่มีต่อประชาชน

จากข้อความอ้างอิงข้างต้นจะเห็นได้ว่า ขงจื๊อมอง「มีความละอายและมุ่งสู่ความดี」เป็นผลการปกครองที่มีค่ามากกว่า「เลี่ยงโทษได้แต่ไร้ความละอาย」 บทลงโทษหยุดพฤติกรรมได้แต่ไม่อาจปลูกฝังความละอายและสำนึกได้เสมอไป คุณธรรมและพิธีกรรมสามารถชี้นำผู้คนให้ทำความดีจากภายในได้ แต่การปกครองด้วยคุณธรรมก็ต้องพึ่งเงื่อนไข: ผู้บริหารต้องปรับปรุงตนเองได้จริง เนื้อหาพิธีกรรมและคุณธรรมต้องปฏิบัติตามได้ และการดำรงชีพพื้นฐานกับระเบียบเรียบร้อยต้องได้รับการประกันแล้ว

ดังนั้น เมื่ออ่าน「การปกครองด้วยคุณธรรมกับการปกครองด้วยกฎหมายลงโทษ」ไม่ควรเข้าใจง่าย ๆ ว่า「ไม่ต้องมีบทลงโทษ」 ความเข้าใจที่ถูกต้องกว่าคือ: ขงจื๊อไม่ได้ปฏิเสธระบบและบทลงโทษ แต่คัดค้านการอาศัยเพียงการบังคับ ท่านเรียกร้องให้ผู้ปกครองเป็นแบบอย่างด้วยคุณธรรมก่อน แล้วจึงผสานการชี้นำด้วยพิธีกรรม ทำให้ประชาชนมีความละอายและมุ่งสู่ความดี